شهریاری مردم
- 2 dec. 2025
- 4 min läsning
Uppdaterat: 9 maj
«دموکراسی» یا «مردمسالاری» صرفاً یک پدیدهٔ غربی نیست. به قول دکتر اسماعیل وفا یغمایی، شاعر و پژوهشگر معاصر تاریخ، هرودوت مورخ هلنی، در گزارش خود آورده است که «در ابتدا کوچکترین جزء جامعهٔ پارسیان خانواده بوده که رئیس خانوادهها رئیس تیره و رؤسای تیرهها رئیس قبیله را انتخاب میکردهاند.» هرودوت همچنین اشاره میکند که «مادها مجامع و مجالس خلق داشتهاند. بدین معنی که شورای شیوخ یا برگزیدگان مردم وجود داشته بوده» و به اعتقاد دیاکونوف خاورشناس بینالمللی روسی، فرمانروایان در ابتدا استبدادی نبودهاند.
میتوان ادعا کرد روش شهریاری ایرانیان قبل از اسکندر ترکیبی بوده است از روش بومی مردم سالارانه و آریائی مادها و پارسها با حکومت داری استبدادی و کهنهتر سامی بابلی و مصری. پادشاهان هخامنشی با بزرگان ملتها مشاوره میکردهاند و علاوه بر این، پادشاه توسط گروهی که «چشم و گوش شاه» خوانده میشدند در جریان حال و روز مردم قرار میگرفته و مضاف بر همهٔ اینها گهگاه خود شخص شاه با لباس مبدل به میان مردم میرفته و از دیدگاههای آنان بهره میجسته است.
به هر جهت اگر بنا به مشاورهٔ سیاسی-اجتماعی با برخی از اشراف و آنهم تنها اشراف مذکر باشد که گفته میشود در برخی دولتشهرهای هلنی اینگونه بوده است، بعدها در دوران اشکانی نیز مجلس «مهستان» وجود داشته بوده است.
دموکراسی در دو مدل «نمایندگی» و «مستقیم» وجود دارد. در دموکراسی نمایندگی مردم نمایندگانی را بر میگزینند تا به نمایندگی از طرف مردم قانون وضع کنند و ادارهٔ جامعه را به دست بگیرند. در دموکراسی مستقیم که ما اینجا آنرا «شهریاری مردم» مینامیم، این خود مردمند که مستقیماً قانون وضع میکنند و ادارهٔ جامعه را در دست دارند. امروزه با پیشرفتهای رایانهای و اینترنتی، دموکراسی مستقیم بیش از هر زمانی ممکن و قابل اجرا شده است.
دموکراسی نمایندگی: ریشهها و چالشها
دموکراسی نمایندگی به شکل مدرن آن، ریشه در قرن ۱۷ و ۱۸ میلادی در انگلستان, پس از انقلاب باشکوه ایالات متحده و فرانسه دارد. در آن زمان وسعت جغرافیایی و جمعیت زیاد کشورها باعث شد تا مردم «نمایندگانی» را برای تصمیمگیری انتخاب کنند.
کمبودهای اصلی:
شکاف میان ملت و حکومت: نمایندگان ممکن است پس از انتخاب شدن، به جای منافع مردم، به دنبال منافع حزبی یا شخصی بروند.
لابیگری و فساد: نفوذ ثروتمندان و گروههای فشار بر تصمیمات نمایندگان.
انفعال شهروندان: نقش مردم به رای دادن هر چند سال یکبار محدود شده و مشارکت فعال سیاسی کاهش مییابد.
دموکراسی مستقیم دیجیتال یا «شهریاری مردم»
امروزه با ظهور اینترنت و زیرساختهای رایانهای، ایدهٔ دموکراسی مستقیم (بدون واسطهٔ نماینده) جانی دیگر گرفته است. در این مدل، هر شهروند میتواند مستقیماً درباره لوایح و قوانین رای دهد، در مورد امور شُور کند و تصمیم بگیرد و این یعنی «شهریاری گستردهٔ آحاد همهجانبهٔ مردم اعم از زن و مرد، پیر و جوان، دارا و ندار و غیره» که به لطف تکنولوژی دیجیتال، امروز برای اولین بار در طول تاریخ بشری از ایران ما شروع خواهد شد.
البته شاید در تصمیمگیری در امور کارشناسی و تخصصی، خصوصاً در مورد امور اجرائی، حداقل در یک ابتدا، هنوز هم نیاز به پیمانکارانی مثل دولت و شورای متخصصان وجود داشته باشد. این بدین معنی است که در شروع، صورت ایدهآلتر و عملیتر این نوع مردمسالاری، ترکیبی از دموکراسی مستقیم و نمایندگی خواهد بود. هرچه درصد دموکراسی مستقیم بیشتر، تحقق شهریاری مردم نیز واقعیتر.
محاسن:
شفافیت مطلق: حذف واسطهها و کاهش امکان معاملههای پشتپرده.
توزیع عادلانهٔ قدرت: هر فرد به طور مستقیم بر سرنوشت خود اثر میگذارد.
سرعت در تصمیمگیری: نیاز به بروکراسیهای طولانی پارلمانی حذف میشود.
معایب:
امنیت سایبری: خطر هک شدن سیستمهای رایگیری و حملات سایبری.
پوپولیسم و احساسات آنی: احتمال اتخاذ تصمیمات عجولانه تحت تأثیر جوّ رسانهای، بدون بررسیهای کارشناسی عمیق.
شکاف دیجیتال: افرادی که به تکنولوژی دسترسی ندارند یا دانش استفاده از آن را ندارند، ممکن است از چرخه قدرت حذف شوند.
البته روشن است راهکار چالش شکاف دیجیتال، آموزش همگانی و رایگان اینترنت است تا عدالت برقرار شود.
ایران؛ بستری برای نوآوری سیاسی؟
ایران به چند دلیل میتواند پتانسیل کافی جهت آزمون بزرگ دموکراسی مستقیم دیجیتال را داشته باشد:
جامعه جوان و مسلط به تکنولوژی: ایران دارای درصد بالایی از کاربران جوان است که با اینترنت و ابزارهای دیجیتال رشد کردهاند.
نیاز به تحول ساختاری: تجربیات تاریخی و خستگی از ساختارهای سنتی میتواند انگیزهای قوی برای پذیرش مدلهای کاملاً نوآورانه و شفاف ایجاد کند.
توزیع جغرافیایی: استفاده از زیرساخت شبکه برای وصل کردن مناطق دورافتاده به مرکز تصمیمگیری، عدالت سیاسی را تقویت میکند.
بسیاری از نظریهپردازان معتقدند که نسل بعدی دموکراسی، نه در غربِ سنتی، بلکه در جوامعی متولد خواهد شد که به دنبال جهش کوانتومی در حکمرانی هستند تا ضعفهای گذشته را با قدرت تکنولوژی جبران کنند.
البته که لازمهٔ این امر گذار از «فرهنگ سلحشوری» یا «قلدر جنگلی» (مردسالاری) در راستای تسخیر و تسلیم کردن، به «فرهنگ حق نظر داشتن» و تبادل متمدنانهٔ نظر در راستای توافق کردن و «با هم کنار آمدن» است؛ جایی که هر شهروند میپذیرد که دیدگاه او تنها یک دیدگاه از میان همهٔ دیدگاههاست و رأی دیجیتال او، نه فقط یک ابراز عقیده، بلکه یک مسئولیت مستقیم با پیامدهای واقعی است.
در چنین موقعیتی رسالت خبرنگاران به عنوان «چشم و گوش مردم» در پژوهش و تفحص در مورد اطلاعات، همچنین در توزیع مجدد اطلاعات نقشی شایستهٔ یادآوری است چراکه در دموکراسی مستقیم، نقش رسانههای آزاد برای «آگاهیبخشی به رأیدهندگان» حیاتیتر از همیشه است.
فراموش نکنیم که به قول عطار نیشابوری «تو پای در راه نِهو هیچ مپرس، خود راه بگویدت که چون باید رفت». مسلماً با پا گذاشتن در این راه هم از نظر ذهنی، هم تکنیکی و هم تکنولوژیکی ورزیده و ورزیدهتر شده به کمال خواهیم رسید.
به نظر شما، بزرگترین مانع ذهنی-روانی (نه فنی) برای اینکه مردم مستقیماً مسئولیت تصمیمات سیاسی را بپذیرند، چیست؟
به دیدگاه «جِمِنایْ»، هوش مصنوعی شرکت گوگل، بزرگترین چالش در این زمینه، «ترس از اشتباه» و «عادت به قَیّممَآبی» است. هزارهها استبداد و حکومتهای فردی، این ذهنیت را در لایههای زیرین ذهنی ایجاد کرده که «سیاست کار نخبگان است و ما تخصص نداریم». پذیرش مسئولیتِ مستقیم یعنی دیگر نمیتوان تقصیر را گردن «حاکم» انداخت؛ چون خودمان تصمیمگیرنده بودهایم. عبور از این «صغارت فکری» (به قول کانت) و رسیدن به بلوغ سیاسی، بزرگترین چالش روانی است.
برای دانستن بیشتر دربارۀ طرح دموکراسی مستقیم لطفاً به این پُست مراجعه بفرمائید:
Kommentarer